13 Ekim 2024 tarihinde köyümüz Ballıkaya’da Deliveli elmasının fotoğrafını çekmiştim. Elma oldukça irileşmiş ve kızarmıştı. Bu elma ile ilgili olarak daha önceki tarihlerde de pek çok fotoğraf çekmiştim.

Deliveli elması, olgunlaşana kadar yeşildir. Zamanla sararır ve halkın deyimi ile ‘yanı kırmızı’ olur. Yöremizde ‘yağıl elma’ da derler. Yağıl, ‘yanal’ sözcüğünün yerel söyleyiş biçimidir. Yani bir yanı kırmızıdır. Diğer yanında da sarılık vardır. Ancak kırmızısı çoğunluktadır.

Hekimhan yöresinden söylenen Hacılar türkülerden birinde ‘yağıl alma’ şöyle dile getirilir.

Aşağı mahlenin kışı mı geldi

Kanalı parmağın beşi mi değdi

Kurban olam yağlı alma ben sağa

Sağa nazlı yârin dişi mi değdi

Deliveli, olgunlaştıkça ekşimsi bir tat alır, yani mayhoş olur. Kabuğu sertleşir, cam gibi parlar. Dalından indirilirken zedelenme olmazsa yeni çiçek dönemine kadar kalabilir. Bulunduğu yerden uzaklara kadar yayılan kendine özgü Bir kokusu vardır. Hafiften bile zedelense kısa sürede çürüyerek kahverengi bir görünüm alır ve yenilmez olur.

Gözlemlerimize göre Deliveli elması yöremize özgü bir meyvedir. Arguvan Uludere ile Kuluncak arası yerleşim birimlerinde yetiştiğini biliyoruz. Belki ülkemizin başka yerlerinde de başka adlarla biliniyor olabilir. Ancak İnternet ortamında yaptığımız araştırmalarda yöremizdekilere tamamen benzer olanlarına rastlayamadık.

Elma armut gibi meyvelerin dilimlenerek güreşte kurutulması ile elde edilen çereze gâh (kak) denir. Gâh, kışın çerez olarak yenebildiği gibi hoşafı da yapılır. Elma kakı (kurusu) ve hodayı kayısı (aşısız kayısı) ile yapılan hoşaf hem iyi bir besin kaynağı, hem de sindirim sistemi için ilaç gibidir. Özellikle mide ve bağırsak sorunlarında yararlıdır, kabızlığı önleyici ve gidericidir.

Elma türü olan ‘Deliveli’ adının nereden geldiği ile ilgili olarak yıllar önce Hekimhan’ın Karadere köyünden birinden ve de başkalarından da duyduğum biçimi ile bir anlatımı aktarmak istiyorum.

Deli Veli Elması İle İlgili Anlatım

Alevi olan Karadere köyünün dedeleri Hekimhan Akmağara köyü Darıyeri mezrasından, yani Ali Seydi Ocağından gelmektedir. Ali Seydi Ocağı dedelerinden olan Veli Dede, Deli Veli takma adıyla bilinir.

Deli Veli bir gün Karadere köyüne gelir. Köydeki bazı gençler dedeleri eleştirmekle birlikte Veli Dede’den de keramet göstermesini isterler. Veli Dede gençlere, “Gidin falan derenin kenarındaki elma ağacını sallayın” der. Birkaç genç dediği yere giderek elmayı sallar, patır patır elma dökülür, toplayarak alıp gelirler. Bu elma türüne Deli Veli Dedenin adından dolayı Deli Veli derler…

Yöremize Özgü Biliyoruz

Deliveli elmasının yöremize özgü bir meyve olduğunu biliyoruz. Bunun yanında diğer elma türlerinin hoşafları gibi sindirim sistemi için ilaç etkisinde olması özelliklerinden hareketle; yörede çoğaltılması ve var olan ağaçların bakımını yapılarak iyileştirilmesi açısından önemli olduğunu düşünüyorum.

Konuyla ilgilenen okurlarımızın görüş ve düşünceleri ile önerilerini bekliyorum.

Saygılarımla...

FOTOĞRAF: S. ÖZEROL: Ballıkaya'dan Deliveli Elması Görüntüleri, 2011

FOTOĞRAF: S. ÖZEROL: Ballıkaya'dan Deliveli Elması Görüntüleri, 2011